धर्मनिरपेक्षताले हिन्दूलाई केही घाटा गर्दैन

अहिले देशमा फेरि धर्मनिरपेक्षताको बहस बढ्दै गएको छ । बाहुन र क्षेत्रीका विभिन्न सङ्गठनहरूले नेपालाई हिन्दू राज्यकै रूपमा पुनस्र्थापना गर्न मााग गरिरहेका छन् । झन् केही साताअघिको काली बाबाको यज्ञले त यो विषयलाई झन् आगोमा घिउ थपिदिएको छ । 

हो, म पनि एक हिन्दू हुँ । मलाई पनि अन्य हिन्दूहरूजस्तै आफ्नो धर्मप्रति आस्था छ । मलाई पनि थाहा छ, नेपालका असी प्रतिशतभन्दा बढी जनता हिन्दू छन् । तर पनि म हिन्दू राष्ट्रको पक्षमा छैन । किन त ?

पहिलो कुरा, हामी हिन्दूहरूले हिन्दू राष्ट्रको पालामा जे सुविधा पाएका छौँ, त्यसमा निरपेक्षताको जमानामा पनि केही कमी आएको छैन । न त, धर्मनिरपेक्ष समयमा हामीलाई आफ्नो इच्छाअनुसार धार्मिक गतिविधि गर्न बन्द गरिएको छ । 

दास्रो कुरा, धेरै स्विकारिसकेका छन् कि धर्म व्यक्तिले मान्ने हो, राष्ट्रले होइन । त्यसकारण सबै व्यक्तिले आआफ्नो धर्म मान्ने स्वतन्त्रता पाएको खण्डमा राज्यको छुट्टै धर्म हुनु आवश्यक छैन । 

तस्रो, हिन्दू धर्म समावेशी र सहिष्णु छ । हामीले अरुको फरकलाई स्विकानुपर्छ । यदि धर्मनिरपेक्ष राज्य हुँदा अन्य धर्मका दाजुभाइ–दिदीबहिनी खुसी हुन्छन् भने हामीले टाउको दुखाउनुपर्ने कारण के छ ?

बरु, केही धार्मिक विद्वान्ले धर्मनिरपेक्षको सट्टा ‘सर्वधर्म समभाव’ राख्न सुझाएका छन् । यसतर्फ भने सोच्न सकिन्छ ।
यो विचार नितान्त व्यक्तिगत हो । मेरो परिवार र समुदाय यसमा असमत हुन पनि सक्छ । 

चैते दसैँको शुभकामना !

आज चैते दसैँ हो । थाहा पाउनुभयो ?

दुई शब्दमध्ये दास्रो शब्द सुन्नेबित्तिकै प्रायः सबै नेपालीका कान ठाडा हुन्छन् । उनीहरू सबैको मष्तिष्कमा झिलीमिली, भव्यता र पारिवारिक मेलमिलापको याद आउँछ । तर ,यसमा ‘चैते’ विशेषण जोडिएर आउँदा भने त्यो सब झिलीमिली कतै छुटिसकेको हुनछ । असोज र चैतबीच किन यति धेरै भेदभाव ? झन्, चैत त ऋतुहरूको राजा मानिने वसन्तको समय होइन र ?

विगतका केही वर्षहरूदेखि त सरकारले पनि चैते दसैँमा सार्वजनिक बिदा दिन छाडिसकेको छ । आज कतिपय स्थानमा बिदा भए पनि धेरै कार्यालयहरू खुला नै छन् । तर, भोलिको दिनका लागि भने सरकारले उहिल्यै सार्वजनिक बिदाको घोषणा गरेको छ — रामनवमीको अवसरमा ।

यस्ता कारणहरूले गर्दा धेरै नेपालीहरूले चैते दसैँलाई बिर्सिसकेका हुन सक्छन् । ‘दसैँ’ शब्दले धेरैलाई यो पनि दशमीकै दिन पर्न जान्छ भन्ने भ्रम रहेको हुन सक्छ । त्यसैले त धेरैले रामनवमीको भोलिपल्ट चैते दसैँ सम्झन्छन् । असोजे दसैँलाई भने त्यति धेरै महत्व दिएर मनाउने हामी नेपालीले कि त चैते दसैँ पनि भव्यताका साथ मनाउनुपर्छ भन्ने मेरो विचार हो । होइन भने, यसको नाममा रहेको ‘दसैँ’ शब्द हटाइनुपर्छ । कि कसो त ?

तर, दुःखको कुरा चैते दसैँको पक्षमा वकालत गरिरहँदा म आफैँलाई पनि असोजे दसैँको जत्तिको ज्ञान छैन यसबारे । के गर्नु ? मेरो परिवार र समाजले पनि चैतलाई बडो भेदभावपूर्ण दृष्टिकोणले हेरेको छ  । मेरा लागि भने सबै महिना बराबर छन् है ! त्यसैले असोजे दसैँ मान्ने सबैलाई उनीहरूले सम्झिए पनि नसम्झिए पनि चैते दसैँको शुभकामना ।

सिविसले बालसंरक्षणमा सर्भे गर्ने

दिवाकर प्याकुरेल,

कपन, ६ चैत

बालअधिकारको क्षेत्रमा कार्यरत संस्था सिविसले सहरी महिलाहरूबीच बालसंरक्षणको विषयमा सर्भे गर्ने भएको छ ।

संस्थाले आगामी हप्ता ‘बाल यौनदुव्र्यवहारबारे अध्ययन ः सहरी महिलाहरूबीच बुझाइ तथा संरक्षणको अभ्यास’ नामको अध्ययन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न लागेको हो । अध्ययनमा विभिन्न दस क्षेत्रका २०० महिलाहरू सहभागी हुनेछन् ।

संस्थाका अनुसार अध्ययनको नतिजाले बालसंरक्षणबारे सहरी महिलाहरूको बुझाइ तथा उनीहरूको प्रयासका साथै यससम्बन्धी सेवाप्रदायक संस्थाको सेवासुविधाको मूल्याङ्कन गर्नेछ । साथै, यसले प्रभावकारी नीति निर्माणका लागि सुझाव पनि दिनेछ ।

आयोजक संस्थाकी कार्यक्रम संयोजक ऋतु भट्टका अनुसार अध्ययनमा महिलाहरूको बालदुव्र्यवहार तथा बालसंरक्षणबारेको बुझाइ तथा संरक्षणका लागि उनीहरूले गर्ने प्रयासको अध्ययन गरिनेछ । यसमा पनि अध्ययनका लागि बनाइएको प्रश्नावलीले बाल यौनदुव्र्यवहारको मुद्दालाई पहिलो प्राथमिकता दिएको उहाँको भनाइ छ । भट्टका अनुसार, अध्ययनमा सहभागी हुने महिलाहरूमध्ये सय जना पहिले नै बालअधिकार तथा बालसंरक्षणका विषयमा जानकार हुनेछन् भने बाँकीले यस विषयमा थाहा नपाएको पनि हुनसक्छ । “त्यसकारण हाम्रो कार्यक्रम दुई समूहको तुलनात्मक अध्ययनको रूपमा अगाडि बढ्नेछ”, भट्टले थप्नुभयो ।

कार्यक्रमको सञ्चालनका लागि १० जना तथ्याङ्क सङ्कलकहरू छनौट भइसकेका र उनीहरूले आगामी आइतबारदेखि काम सुरु गर्ने संस्थाले जानकारी दिएको छ ।

तथ्याङ्क सङ्कलनको कार्य एक हप्ताभित्रै सक्ने संस्थाको योजना छ । तर पनि यसको विश्लेषण र प्रकाशनका लागि भने केही महिना कुनुपर्ने स्रोतले जनाएको छ ।

आशा मरेको छैन

अचेल सबैतिर जेठ १४ मा संविधान जारी हुन सक्दैन भन्ने हल्ला सुनिन लागेको छ । तर मलाई भने जेठ १४ मै संविधान जारी होला जस्तो लाग्छ । 

राजनैतिक नेताहरूको कार्यशैलीबारे कुरा गर्दा मलाई आजभन्दा करिब तीन वर्षअघिजतिको समयको सम्झना आउँछ । त्यतिबेला सरकार र माओवादीबीच वार्ता हुँदा नेताहरू रातभर पनि बैठकमा व्यस्त हुन्थे । उनीहरू निद्रा त्याग्न पनि तयार हुन्थे । तर, सुरुसुरुमा उनीहरूले यस्तो लगनशीलता देखाउँदैनथे । जब, योजनाअनुसार निर्धारित समय सकिने बेला हुन्थ्यो, उनीहरूमा एकाएक जाँगर भरिएर आउँथ्यो । 

त्यही अनुभवलाई सम्झिँदा मलाई के लाग्छ भने अब बैसाख १५ सम्म पनि नेताहरूको चालामाला यस्तै हुनेछ । उनीहरूका बीच विवाद कायम नै हुनेछ । तर त्यसपछिको एक महिना भने उनीहरू दिन–रात नभनी बैठकमा व्यस्त हुनेछन् । अनि जेठ १४ मै संविधान जारी गर्नेछन् । 

संविधान जनताले चाहेजस्तो, वा राम्रो बन्छ वा बन्दैन — त्यो छुट्टै बहसको विषय हो । तर संविधान बन्छ । 

आशा गरौँ । मेरो आशाले फेल नखाओस् । 

वसन्तलाई कुरिरहेछु

(मैले करिब एक वर्षअगाडि देशको सङक्रमणकालबारे लेखेको कविता ः)

वसन्तलाई कुरिरहेछु

म जनता,
हिजो र भोलिको सङ्घारमा उभिएर,
एउटा डरलाग्दो ठन्डीपछि आएको यो हावाहुरीका बीच,
वसन्तको प्रतीक्षामा निरन्तर हेरिरहेछु ।

हिजोको ठन्डीमा,
देशलाई अशान्ति र निरङ्कुशताको कुहिरोले ढाकेको बेला,
मैले बदलिन चाहेँ र देशलाई बदल्न चाहेँ ।
शानित, अधिकार र लोकतन्त्रसहितको न्यानो घाम चाहेँ ।
मैले कुहिरो र ठिहिरोबाट मुक्ति चाहेँ,
अनि मुक्तिका लागि सङ्घर्ष चाहेँ ।

त्यसपछि मैले सङ्घर्ष गरेँ,
देश बदल्ने अभियानमा अरूलाई साथ दिएँ ।
सबै मिलेर देश बदल्ने सङ्कल्प ग¥यौँ,
वसन्तलाई स्वागत गर्न तयार भयौँ ।

तर मैले धोका पाएँ,
वसन्तको सट्टा पट्यारलाग्दो हावाहुरी पाएँ,
पुनः म धुलोधुवाँमा फस्न पुगेँ,
मरुभूमिमा पस्न पुगेँ ।

ठन्डीलगत्तै वसन्त आउँदैन भन्ने मैले पनि बुझेँ,
बीचको सङ्क्रमणलाई मैले पनि भोगेँ ।
तर,
सङ्घारले नयाँ युगको सुरुवात गर्नुपर्ने,
आफैलाई अगाडि बढाउँदै गयो ।
नयाँ संसारलाई धकेल्दै गयो ।

सबैले सङ्क्रमण टुङ्ग्याउने भने,
नयाँ युग सुरुवात गर्ने भने,
वसन्तलाई बोलाउने भने,
मलाई खुसी बनाउने भने,
तर,
सङ्घारे आँधी दह्रो हुँदै गयो,
वसन्त अझ लखेटिदै गयो ।

त्यसैले म जहाँको त्यही रहेँ,
ठन्डीपछि मैले हुरी पाएँ,
पीडाको सट्टा पीडा,
दमनको सट्टा दमन र
युद्धको सट्टा अर्को युद्ध पाएँ ।
एउटा आशा पूरा नभई,
आशाको नयाँ संस्करण पाएँ ।

यद्यपि मेरो आशा मरेको छैन,
मैले सङ्घर्ष  छोडेको छैन,
मैले बाँच्न छोडेको छैन,
यही सङ्क्रमणमा उभिएरै पनि,
उज्यालो वसन्तलाई कुरिरहेछु ।
उज्यालो वसन्तलाई कुरिरहेछु ।
(२०६५÷९÷२३)





 

दिवसको सार्थकताका लागि

आज हामी सयौँ नारी दिवस मनाइरहेका छौँ । हामीले यस्ता विविध नामका दिवसहरू वर्षका धेरै दिनहरू मनाइरहेका हुन्छौँ । सायद् वर्षमा त्यस्तो दिन विरलै होला, जुन दिन कसैका लागि कुनै पनि क्षेत्रमा कुनै दिवस नपरेको होस् । 

मैले दिवस मनाउनै हुँदैन भन्न खोजको पनि होइन । हुन त दिवस मनाउदैमा केही हुने पनि होइन । खालि यी विशेष दिनहरूले केही सकारात्मक परिवर्तनका लागि विश्वले गरेको सकारात्मक प्रयासलाई सम्झाउने र त्यसैअनुसार अगाडि बढ्नका लागि हामीलाई प्रेरणा मात्र दिने हो । दिवसलाई यसै रूपमा बुझ्ने हो भने दिवस मनाउने केही हानि हुनेवाला छैन, सकारात्मक परिवर्तनका लागि नै बल पुग्नेछ । 

तर, आज आएर वास्तविकता अलि फरक भएको छ । दिवस दिवसका लागि मात्र मनाइने गरेको छ । कुनै एक दिन सम्बन्धित दिवस मनाइसकेपछि त्यसको सन्देशलाई ३६५ दिनपछि आउने अर्को वर्षको सोही दिवसमा मात्र सम्झिने गरेको पनि पाइन्छ । यसले नराम्रो त केही नगर्ला, तर राम्रो पनि केही गर्दैन । केही प्रभाव नपार्ने दिवस मनाउनुको के अर्थ हुन्छ र !

अब भने दिवस दिवसका लागि मात्र होइन, प्रतिबद्धता र प्रयासका लागि मनाउनुपर्ने बेला भएको छ । नारी दिवस पुरुषले ‘पुरुष दिवस खोइ त ?’ भनेर प्रश्न गर्ने दिन होइन, न त यो महिलाले ‘३६४ दिन पुरुषकै हो’ भनेर जवाफ दिने दिन हो । ३६५ दिन नै पुरष र महिलाका लागि बराबर महत्वपूर्ण छन् । ऐतिहासिक आधार लिएर मात्र मार्च ८ लाई नारी दिवस मानिएको हो । अतः यसको प्रयोग पुरुषविरोधी तर्कका लागि भन्दा पनि समतामूलक समाज बनाउने प्रयासका खातिर हुनुपर्दछ । 

सार्थक र उद्देश्यमूलक नारी दिवसका लागि सबै समानताप्रेमीहरूलाई शुभकामना ! 

सुखदुःख यस्तै हो साथी

आज म दिनभरि गतिशील युवामञ्च (डिफ्)को वार्षिक कार्यशाला तथा पुनर्गठन कार्यक्रममा व्यस्त भएँ ।

डिफ् — आजभन्दा करिब तीन वर्ष एक महिनाअगाडि म र मलगायत केही साथीहरू मिलेर बनाएको एउटा युवाक्लब । आज यो युवाक्लब होइन, युवासमूहको नेटवर्क भएको छ । सङ्ख्या उल्लेख्य नभएपनि यसमा करिब दस युवासमूहसदस्य छन् ।

क्लबहरूको सङ्ख्याकै कुरा गर्नुपर्दा स्थापनाको पहिलो वर्षमा, जतिबेला म सहसंयोजक थिए, चारओटा युवासमूह डिफ्ले खोल्यो । ती सबै समूहहरू स्कुलमा थिए । दोस्रो वर्षको कार्यकालमा म अध्यक्ष चुनिएँ र मेरै नेतृत्वमा क्लबको सङ्ख्या १४ पु¥याइयो । पोहोर माघमा पुनर्गठन हुँदा मलाई अध्यक्षताको निरन्तरताका लागि धेरै आन्तरिक र बाह्य दबाब भएपनि मैले मानिँन, मैले डिफ्को लागि आफ्नो समय दिलाउन सकिन । आज मैले मञ्चको कार्यकारी नेतृृत्व छोडेको १३ महिना भयो । तर आज म दुःखी भएँ कि कार्यक्रममा नौ ओटा क्लबको मात्र प्रतिनिधित्व भएको छ !

साथीहरूबाट धेरै गुनासा आए । वास्तवमा डिफ् अवधारणागत रूपमा स्वतन्त्र युवासंस्था भए पनि यसमा ‘दाताको प्रभाव’ प्रष्ट थियो र छ । सिविस नामको बालअधिकारवादी संस्थाले सेभ द चिल्ड्रेनको कोषद्वारा यसलाई आर्थिक सहयोग गरिरहेको छ । काम गर्दै जाँदा कहिलेकहिले सिविसले डिफ्लाई होइन कि डिफ्ले सिविसलाई सहयोग गरिरहेजस्तो देखिन लागेको छ । मैले अध्यक्ष र सल्लाहकारका रूपमा यो कुरा उठाउँदै आएको छु ।  आज भने सिविसका प्रतिनिधिले नै यो कुरालाई छलफलमा ल्याउनुभयो । चाहे सकारात्मक उद्देश्यले चेतावनीका रूपमा नै किन नहोस्, उक्त संस्थाले डिफ्लाई सिविसको युवाअङ्गका रूपमा विकास गर्ने प्रस्ताव ग¥यो । यसको कारणका पछाडि सदस्यता वृद्धिमा देखिएको असफलतालाई कारण देखायो । यसमा सबै प्रतिनिधि साथीहरूले विरोध जनाए र डिफ् स्वतन्त्र सञ्जालकै रूपमा अघि बढ्ने बताए । साथीहरूको एकता र प्रतिबद्धता मेरा लागि अत्यन्तै खुसीको कुरा थियो ।

यसबीचमा एक जना साथीले सदस्यता कम गर्नुमा डिफ्को मात्र नभएर सिविसको पनि दोष रहेको बताए । यसमा भने मलाई पनि बोल्न मन लाग्यो । डिफ् स्थापना हुँदाको र अघिल्ला दुई वर्षमा नेतृत्व गरेको हैसियतमा मैले बोलेँ । मैले डिफ् स्थापना गर्न र यसलाई अगाडि बढाउन सिविसले गरेको प्रयासलाई धन्यवाद दिएँ । साथसाथै, बालबालिकाहरू पढ्ने स्कुल र अनौपचारिक कक्षामा युवाक्लब खोल्ने सिविसको सुझावलाई अगाडि बढाएकोमा मैले गल्ती त पहिले नै महसुस गरिसकेको थिएँ । आज मैले सबै साथीहरूको अगाडि क्षमा मागेँ । मैरो भनाइपछि सबै साथीहरूले बजाएको तालीले मलाई माफ गरेजस्तो लाग्यो ।

साथै मैले सिविसको भगिनीसंस्थाभन्दा पनि स्वायत्त युवासंस्थाको रूपमा अगाडि बढाउन एक भएर सक्रियताका साथ लाग्न सबैलाई आग्रह गरेँ । यसो नभएमा डिफ्को स्वतन्त्र अस्तित्व नरहन सक्ने कुरालाई पनि सम्झाएँ ।

आखिर नयाँ कार्यसमिततिका लागि पुनर्गठन प्रक्रिया सुरु भयो, म निर्वाचन समितिमा थिएँ । एक पदबाहेक सबै पदमा निर्वििरोध भयो । नयाँ साथीहरूले सक्रियताका साथ सदस्यता वृद्धि र कार्यक्रमको सशक्तीकरणमा जोड दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छन् । मैले सिविसले पुनः हस्तक्षेप गर्न नसक्ने तर सहयोग जारी राख्ने गरी कार्यक्रम गर्न सुझाव दिएको छु । हेरौँ के हुन्छ ?

रिसमाथिको जितका लागि कृत्रिम हाँसो

साथीहरु म रिसाएकाले हिजो असिनापानी परेको रे, म झनै रिसाएको भए आकाश खस्थ्यो रे!
मैले हिजो फेसबुकमा यो स्ट्याटस् लेख्दा एक जनाले मात्र कमेन्ट गरे पनि भेटिएका धेरैले छक्क लाग्यो भन्नुभयो । 

यहाँ प्रयुक्त "रे"ले प्रष्टै बताउँछ कि यो मेरो भनाइ होइन । एक जना मित्रले हिजो एस्एम्एस् गरेर मलाई यसो भनेकी हुन् ।  

उनका अनुसार म त्यो दिन रिसाएको थिएँ रे । अनि रिस प्रदर्शन गर्ने कला नभएका कारण मैले कृत्रिम हाँसो देखाएको थिएँ रे । हो यसमा म पनि सहमत छु । त्यो बेला म आफैँसँग सन्तुष्ट थिइँन विभिन्न कारणहरु थिए यसका पछाडि । 

तर मेरो कृत्रिम हाँसो मेरा लागि एउटा नियमित्र व्यवहार थियो । मैले धेरै साथीहरुलाई भनेको छु कि म पहिला धेरै नै रिसाउथेँ । करिब तीन-चार वर्षअघिदेखि भने म विस्तारै रिस कन्ट्रोल गर्न सक्ने बानी विकास गर्ने प्रयास गर्दै छु । जब म रिसमा हुन्छु म खासै कोहीसँग पनि बोल्न चाहान्न । म अधिकांशको जस्तो एउटाको रिस अर्कोमाथि पोख्न चाहान्न । त्यसैले त धेरै मित्रहरुले म रिसाएको कुरा थाहा पाउन सक्दैनन् नि जबसम्म उनीहरुले मेरो रहस्य बुझ्दैनन् ।  

मेरो रिस नियन्त्रण गर्ने यो बानी मलाई प्रभावकारी लाग्छ । त्यसैले मैले यो अभ्यास गरेको छु । तर पनि कहिलेकाँही सार्वजनिक स्थानमा भएको बेला कसैसँग नबोली बस्नु अव्यवहारिक हुने भएकाले मैले आफूलाई सम्हाल्नका लागि उनीहरुको कुरामा सहमति जनाउने र कृत्रिम हाँसो हाँस्ने गर्छु्र । 

हुन त यो तपाईँलाई व्यक्तिगत गन्थन लाग्यो होला तैपनि 'आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने थलो' भनेर ब्लग बनाइसकेपछि मैले आफ्नो यति सानो बानी पनि व्यक्त गरिनँ भने त मलाई दोष लाग्ला नि हैन र? 

बालापनबारे राष्ट्रकवि

(करिब पाँच महिनाअगाडि मैले राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेसँग एउटा अन्तर्वाता लिएको थिएँ । कविको बाल्यकाल र बालापनमा केन्दि«त उक्त अन्तर्वाता मलाई यस वर्षको अविस्मरणीय क्षण लागिरहेको छ, किनभने उहाँको व्यक्तित्व राष्ट्रिय स्तरकै अत्यन्त उच्चतम रहेको मेरो बुझाइ छ । सायद् त्यतिबेला नै ब्लग गर्ने भए म त्यसै समय यो पोस्ट गर्थे । तैपनि यो आज पनि सान्दर्भिक भएको ठानी प्रकाशित गरेको छु । तपाईको प्रतिक्रियाको अपेक्षा छ । )
“अहिले पनि मभित्र बालकत्व छ ।” यो वाक्य सुनेर म झसङ्ग भएँ । आफ्नो एकानब्बेऔँ जन्मोत्सव मनाउन २३ दिन मात्र बाँकी रहँदा जीवित नेपाली साहित्यकारहरूमध्ये सम्भवतः सबभन्दा महान् र लोकप्रिय कविले बालापनबारे सोधेको प्रश्नको उत्तरमा यो कुरा बताउनुभएको थियो ।
यही भाद्र महिनाको १५ गते, दिनको करिब १२ बजेतिर । अघिल्लो दिन वरिष्ठ साहित्यकार पूर्णप्रकाश नेपाल ‘यात्री’को सहयोगमा मैले राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेलार्ई फोन गरेको थिएँ । हुन त मलाई अर्कै कामका लागि उहाँलाई भेट्नु थियो, तर पनि मौकामा ‘हाम्रो आँगन’का पाठक भाइबहिनीहरूका लागि महाकविलाई अप्रत्यक्ष रूपमै भए पनि राष्ट्रकविसँग किन नभेटाउने भनेर मैले राष्ट्रकविसँग बालापनबारे कुराकानी गरेको थिएँ । राष्ट्रिय स्तरमा चर्चामा रहेका समसामियक विविध विषयमा कुराकानी गरेपछि हामी बालबालिकाहरूको विषयमा केन्द्रित भएका थियौँ ।
मैले पढेअनुसार र जानेअनुसार आदरणीय कविजीको बाल्यकालको सन्दर्भ उल्लेख गर्दै मैले उहाँलाई त्यो बेलाको र अहिलेको बालापनबीच उहाँले देख्नुभएको फरक सोधेँ । “पढ्ने विषय थोरै थिए, उमेरअनुसारको भार थियो, तर पहिले हामी प्रकृति पढ्थ्यौँ, उन्मुक्त भएर सिक्न सक्थ्यौँ” उहाँले कुरा सुरु गर्नुभयो । “आजको समयका बालकहरू बेन्चमा पढ्छन् । उनीहरू प्रकृतिको नगिचमा रमाउँदै, खेल्दै, सिक्दै पढ्नबाट वञ्चित छन् ।” यो मैले नसोचेको उत्तर थियो । अझ उहाँका अनुसार त्यसबाट वञ्चित हुनुपर्दा बालबालिकाको मनमा पीडा हुन्छ रे । “मन र शरीरभरि पीडा बोकेको बेलामा ज्ञान कसरी आउँछ ?” उहाँको यो प्रश्नले भने मलाई पनि गम्भिर बनाएको थियो । शिक्षा औपचारिक मात्र भयो भने, अथवा कक्षाकोठाभित्रको शिक्षाले मात्र बालबालिकाको विकास गर्न सक्दैन भन्ने उहाँको सार थियो । “बालकका लागि पाठशाला मुख्य गरी तीन ओटा छन् ः घर, विद्यालय र समाज” उहाँले आफ्नो तर्क राख्नुभयो । “घरमा आमाबाबु गुरु हुन्छन् । नैतिकता र संस्कृतिको शिक्षाको मूल स्रोत नै घर हो । मानिसको जीवनशैली र सोचाइ पनि उसले घरमा पाएको शिक्षाअनुसार हुन्छ ।” विभिन्न उदाहरण र हाउभाउसहित उहाँले घरमा लिइने शिक्षाको महत्व बताउनुभयो । दोस्रो विद्यालयबारे व्याख्या गर्नु उहाँले सायद् आवश्यक ठान्नुभएन क्यारे, मात्र “विद्यालयको औपचारिक शिक्षा पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ” भन्नुभयो । तेस्रो विद्यालय समाजको कुरा गर्दा उहाँले आफूले बच्चामा साथीहरूसँग पौडी र गुच्चा खेल्दै नैतिकता र इमान्दारिताको पाठ सिकेको सम्झनुभयो । “चरित्र निर्माण किताबमा लेखेर मात्र हुँदैन”, उहाँले बोलेको यो वाक्य मलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण र गम्भिर तथा शिक्षाप्रद लाग्यो ।
मैले कविजीलाई आफ्नो बालापन सम्झन आग्रह गरेँ । “मलाई बालापनका दुई कुरा असाध्यै मन पर्छन् ः निर्दोषपना र उत्सुकता”, सायद् आजका बालबालिका अङ्ग्रेजी पदावलीमा बानी परेका छन् भन्ने सम्झेर होला, उहाँले आफ्ना कुराहरूको शाब्दिक अनुवाद पनि गर्नुभयो । “सच्चा मनुष्यका लक्षण यिनै हुन् । एउटा बालकको निर्दोष मनले नकारात्मक केही सोच्दैन । उत्सुकताबाट मौलिक विज्ञान जन्मन सक्छ । एउटा बालकले सोध्ने ‘पात किन हरियो हुन्छ ?’ अथवा ‘नदी किन बहिरहन्छ ?’ भन्ने प्रश्नमा कति ठुलो विज्ञान लुकेको हुन्छ ? आफूमा भएको उन्सुकतालाई मारेको भए न्युटन र ग्यालिलियो आज विश्वविज्ञानका जन्मदाता बन्ने थिएनन् ।” यसै प्रसङ्गमा उहाँले आफूलाई ‘ठुला’ भन्नेहरूले बालबालिकाको उत्सुकतालाई ‘वाहियात् !’ भनेर मार्ने गरेकोमा आक्रोश पोख्नुभयो । बालबालिकालाई निर्दोषपना र उत्सुकता फस्टाउने गरी शिक्षा दिनुपर्ने उहाँको विचार थियो ।
अब मैले उहाँलाई “बालापन सकिएपछि पनि बालबालिकाहरूसँग कत्तिको नजिक हुनुहुन्छ ?’ भनेर सोधेँ । उत्तरमा मैले पाएको वाक्य त्यही हो, “अहिले पनि मभित्र बालकत्व छ” । “अहिले पनि म बालक नै छु, बालसाहित्य लेख्दा मभित्रको बालक बोलेको हुन्छ” सिधै बुझ्दा सरासर झुट लाग्ने यो सत्यतालाई उहाँले प्रष्ट पार्नुभयो । “फरक यति हो, म बालक छु र पनि आज मभित्रको बालक आफैँ हेर्न र अनुभव गर्न सक्छु”, अब ममा कुनै पनि शङ्का बाँकी रहेन ।
अब मलाई ‘टालाटुली बटुली’देखि ‘लाग्दछ मलाई रमाइलो’जस्ता बालबालिकाहरूबीच अत्यन्त प्रिय गीत र कविताहरू रचेका यी महापुरुषलाई बालसाहित्यबारे सोध्ने इच्छा भयो । “बालसाहित्य केका लागि ?” बडो उत्साहित भएर मैले वाक्यको बनौट पनि विचार नगरी प्रश्न सोधेँ । उहाँको पनि छोटो र सिधा उत्तर थियो “बालबालिकाको विकास र मनोरञ्जनका लागि ।” उहाँका अनुसार बालबालिकाको विकासमा मात्र सहयोग पु¥याउने तर मनोरञ्जन दिन नसक्ने र रमाइलो मात्र गराउने तर विकासका लागि केही योगदान नदिने साहित्य बालसाहित्य हुन सक्दैन । “बालसाहित्यको लेखाइ वयष्कहरूका लागि लेखिने साहित्यको लेखाइभन्दा के फरक हुन्छ त ?”, मेरो जिज्ञासा अझै शान्त भइसकेको थिएन । यसमा पनि उहाँको उत्तर बुँदागत नै थियो ः “शब्दज्ञान र अवधारणा ः बालबालिकामा सम्बन्धित विषयको शब्दज्ञान र अवधारबारेको ज्ञान कति छ, त्यो विचार गरिएन भने त्यो बालबालिकाका लागि पाच्य हुँदैन ।”  उहाँकै शब्दमा उमेरअनुसारको शब्दज्ञान र अवधारणाको विकास विचार नगरी ‘बालसाहित्य’को नाममा कसैले केही लेख्छ भने, त्यो ‘खचडापचडा’ मात्र हुन्छ । “साथै बालसाहित्य लेख्नका लागि बालबालिकाको सामान्य मनोविज्ञान बुझेकै हुनुपर्छ । गहिराइमा मनोविज्ञान बुझेको भए झन् राम्रो हुन्छ”, उहाँले बालसाहित्यकारका लागि लक्ष्मणरेखा कोरिदिनुभयो ।
“तर, गैरबालसाहित्यमा चाहिँ बालापनको भूमिका केकस्तो हुन्छ नि ?”, म बालापन र साहित्यको सम्बन्धबारे राष्ट्रकविको अलि विस्तृत धारणा जान्न चाहेको थिएँ । तर उहाँले यो प्रश्न त्यति नरुचाएको जस्तो मलाई लाग्यो । सायद् उहाँ निर्दोष र उत्सुक बालबालिकालाई गुणदोष बराबर भएका र सबै उत्सुकतालाई मारिसकेका ‘ठुला’ मानिससँग तुलना गर्ने पक्षमा हुनुहुन्नथ्यो । “सबैको आआफ्नै भूमिका र स्थान हुन्छ । बच्चालाई बच्चाकै रूपमा लिनुपर्छ र उसलाई आफ्नै भूमिका निर्वाह गर्न दिनुपर्छ”, उहाँले भन्नुभयो । मैले अझ नयाँ प्रश्न नसोधेपछि उहाँले भन्नुभयो, “सम्बन्धित साहित्यको सम्बन्धित कृतिले मागेअनुसार नै बालबालिकाहरूले साहित्यमा स्थान पाएका हुन्छन् र पाउनुपर्छ । यो कुरा लेखकको चाहनामा पनि भर पर्छ ।” अब भने मैले पनि खोजेको उत्तर पाइसकेको थिएँ ।
अबको चरणमा हामी कविज्यूको आफ्नै साहित्यिक यात्रामा केन्द्रित भयौँ । आजका राष्ट्रकविको कविता–यात्रा ‘बालकवि’का रूपमा सुरु भएको रहेछ, १४–१५ वर्षको उमेरमा । त्यतिबेलाका चल्तीका कविहरूको सिको गरेर उहाँले गोरखापत्रमा ‘वैराग्य पुष्प’ नामको कविता छपाउनुभएको रहेछ । “साहित्यकार कुनै पनि सिद्धान्तमा बाँधिनुहुन्न, स्वतन्त्र भएर आफ्नो बोली लेख्न सक्नुपर्छ” भन्ने धारणा राख्ने कवि आफ्ना सबै कृतिहरूमा आफ्नै मौलिकता लेखिएको बताउनुहुन्छ । मैले उहाँलाई ‘तपाईँको साहित्यमा लाग्नुको उद्देश्य के थियो ? आजसम्म आइपुग्दा कत्तिको पूरा भयो ?” भनेर सोधेँ । “जीवन र संसारलाई कविले आफ्नै दृष्टिले हेर्न सकोस्” कविले एकै वाक्यमा चित्तबुझ्दो जवाफ दिनुभयो ।
‘छन्द कविताका वकिल’, ‘छन्दवादी’ तथा ‘गद्य कविताका विरोधी’ भनेर कसैकसैले भनेका कविलाई मलाई “साहित्यमा धेरै विधामध्ये कविता नै किन रोज्नुभयो ? अनि त्यसमा पनि छन्दमा मात्र लेख्नुहुन्छ ?”भनेर सोध्ने पुरानो इच्छा थियो । कविजी रिसाउनुहोला कि भन्ने कुनै पनि डर नमानी मैले फ्याट्टै सोधिहालेँ । “भाव र विचारलाई एक–अर्कासँग पु¥याउन शब्दको साथ सङ्गीत भयो भए बढी प्रभावकारी रूपमा काम गर्छ । त्यो सङ्गीत कविता र गीतमा हुन्छ, अझ छन्दमा त्योभन्दा पनि बढी हुन्छ”, उहाँको प्रष्ट उत्तर थियो । “लय त ‘लेफ्ट–राइट’मा पनि हुन्छ । तर त्यसमा माधुर्य छैन” उहाँले थप्नुभयो । साथै आफ्नो कविताप्रेम र छन्दमोहका लागि लेखनाथ, देवकोटाले सिकाएको संस्कार पनि जिम्मेवार रहेको बताउनुभयो ।
केही वर्षअघि ‘राष्ट्रकवि’ उपाधि पाएपछि उहाँको लोकप्रियता बढेको चर्चा चलेको छ । उहाँलाई चाहिँ व्यक्तिगत रूपमा कस्तो लागेको होला त ? — मेरो मनको जिज्ञासा पोखिइहाल्यो । ‘राजाको शासनको समयमा राजाले दिएका’ भनेर आलोचना गर्नेहरूप्रति उहाँको असन्तुष्टि देखिन्थ्यो, जसलाई मैले पनि समर्थन गरेँ । “उपाधि पाउनुअघि भएको एक साहित्यिक कार्यक्रममा देशभरका प्रतिनिधिहरूले मेरो लागि केही विशेष उपाधिका लागि माग गरेका रहेछन् । अर्को कुरा, औपचारिक उपाधिअगाडि नै मैले जनताहरूबाट ‘राष्ट्रकवि’को सम्बोधन पाइसकेको थिएँ । राजाले मात्र चाहेको भए, यो सम्भव थिएन । यो मागेर पाइने उपाधि पनि होइन । मागेको पनि होइन । म जनताको राष्ट्रकवि हुँ”, उहाँको उत्तरमा असहमत हुने कुनै ठाउँ थिएन ।

“पारिन्छ सत्ता जब खण्डखण्ड, रहन्छ के राष्ट्र त्यहाँ अखण्ड ?
थुत्तिन्छ पत्ता जब खातखात, रित्तिन्छ शोभा अनि फूलबाट ।”
यस्तायस्ता गीत लेख्ने राष्ट्रवादी कवि अहिले देशबारे के सोच्दै हुनुहोला ? “आज देशको अस्तित्व र सार्वभौमसत्ता सङ्कटमा छ । जान्यो भने अस्तित्व र सार्वभौमिकताको अर्थ देखाउने समय पनि यही हो ।” उहाँले विस्तारमा बोल्न चाहनुभएन ।

अन्तर्वाताका लागि मैले मागेको समय सकिन लागिसकेको थियो । म निष्कर्षात्मक प्रश्न सोध्ने तरखर गर्न लागेँ । “बालबालिकामा बालापनदेखि नै लेख्ने बानीको विकास गर्न के गर्नुपर्ला ?“, मैले सोधेँ । “सबभन्दा पहिला उसको रुचि हेनुप¥यो । ऊ कविता–गीतमा रमाउन चाहान्छ कि रेखाहरू कोर्न र यन्त्रहरू चलाउन ? त्यसपछि परिवारले वातावरण बनाइदिनुपर्छ । उसलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ । उसको उत्सुकतालाई मार्नुहुन्न”, एक पटक पनि नरोकिई उहाँले कुरा टुङ्ग्याउनुभयो । “जबर्जस्त प्रतिभा छ भने सबै बाधाहरूलाई छलेर ऊ अगाडि बढ्न सक्छ”, गाउँमा पढ्ने वातावरण नभएपछि भागेर काठमाडौँ आएको आफ्नो बालापन सम्झिदै उहाँले भन्नुभयो ।
हुन त मलाई ‘मभित्र आज पनि बालकत्व छ” भन्ने व्यक्तित्वलाई यो प्रश्न सोध्ने कि नसोध्ने द्विविधा थियो, तैपनि सोधेँ, “फेरि बालक बन्न पाए.............?” कविजी एकाएक गम्भिर देखिनुभयो । “आमाको अनुहार सम्झन पाइएन । आमाको माया र आमाको काखमा रमाउन मन लाग्थ्यो होला”, उहाँको गाम्भीर्यले कताकता मलाई पनि छोयो ।
आफ्नो पूर्वयोजनाअनुसार नै मैले अन्तिम प्रश्न सोधेँ, ‘आजका बालबालिका कस्ता बनून् ?” सायद् उहाँलाई पनि यो सवाल मन प¥यो होला । र त, बडो उत्साहका साथ उत्तर दिनुभयो, “आइन्स्टाइनजस्ता बनून् । शङ्कराचार्यजस्ता बनून् । गान्धीजस्ता बनून् । लिङ्कनजस्ता बनून् । देवकोटाजस्ता बनून् ।” साह्रै मिठो उत्तर पाएर म दङ्ग थिएँ । “तर, जोजस्तो बने पनि आफू बनून् । अरूबाट त प्रेरणा मात्र लिने हो”, अन्तर्वार्ताभरि उहाँले आफ्नो मौलिक अस्तित्वमा जोड दिनुभएको थियो ।
लैनचौरस्थित राष्ट्रकविको रमणीय घरको बैठककोठामा बिताएको डेढ घण्टा मेरो लागि अविस्मरणीय रह्यो । “टालाटुली बटुली” र “गाउँछ गीत नेपाली”देखि आज “विशाल नेपाल म रच्छु–रच्छु, कहाँ छ मृत्युञ्जयलाई मृत्यु ?” पढ्दासम्म यसका रचनाकार कवि माधवप्रसाद घिमिरेलाई भेट्नु एउटा साँचेको सपना थियो । भौतिक रूपमा जीवनको दसौँ दशक टेक्न लाग्नुभएका तर, मनले बालापन र युवा जोस व्यक्त गर्न सक्षम राष्ट्रकविलाई एकानब्बेऔँ जन्मदिनको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना दिएर म निस्किने तरखरमा थिएँ । कविज्यूले आफ्नै कविताको यो प्रेरणादायी श्लोकमा भनेजस्तै गरी जीवन बाँच्न आशीर्वाद दिँदै मलाई बिदाइ गर्नुभयो ः
“कल्ले टेक्यो यस शिखरमा पाइला यो चुमूँ कि
खोजी–खोजीकन हिमचुली सात फेरा घुमूँ कि ?”


२०६६÷५÷१६

चाँदीको घेरा हेर्ने मेरो चाहना

“कालो बादलमा पनि चाँदीको घेरा हुन्छ ।” सम्भवतः आजभन्दा करिब तीन वर्षअगाडि एक जना अग्रजबाट मैले यो वाक्य सुनेको थिएँ । त्यसयता म आफैँले नै दर्जनौँपटक यसको प्रयोग गरिसकेको छु । यसको माध्यमबाट मैले कतिको निराशालाई आशामा बदलेँ, त्यो पछि मूल्याङ्कन गरौँला । तर, म आफैँमा भने चाँदीको घेरा खोज्ने र देख्ने बानी पूर्णतः विकसित भइनसकेको मेरो आफ्नै मूल्याङ्कन छ ।

जे भए पनि म आफ्नो मित्रमण्डलीका बीच आशावादी नै मानिन्छु । हुन पनि, व्यक्तिगत रूपमा भन्ने हो भने म आफ्नो उज्यालो भविष्यप्रति पूर्णतः विश्वस्त छु । मैले जानेबुझेका मेरा उमेरका अधिकांश युवाहरूको व्यक्तिगत जीवनप्रति पनि उनीहरू आशावादी नै छन् । तर जब समूहगत र संस्थागत भविष्यको कुरा आउँछ, म र मजस्ता ‘व्यक्तिगत रूपमा आशावादी’ साथीहरूको आशावाद किन हो किन कम भएर जान्छ । एउटा समूहमा युवा नै युवा छन्, अनि उनीहरू सबै आफ्नो व्यक्तिगत भविष्यप्रति आशावादी छन् भने पनि उनीहरूबीच सङ्गठित समूहको भविष्य भने सधै शङ्काको घेरामा हलचल गरिरहेको मैले धेरै पटक, धेरै ठाउँमा अनुभव गरिसकेको छु । किन होला त ? गणितीय नियमअनुसार पनि धेरै ओटा ‘प्लस’हरू जोडिदा प्रतिफल प्लस नै हुनुपर्ने हो । तर यहाँ किन ‘माइनस’ नै आइरहेछ ?े

युवासमूहका विभिन्न क्रियाकलापमा सक्रिय भएर लाग्ने केही युवाहरूसँग यसबारे उत्तर खोज्ने प्रयत्न गर्ने हो भने फरकफरक कारण बताइन्छन् । समयको क्रमिक विकाससँगसँगै अधिकांश मानिसहरूको (त्यसैले त युवाहरूको पनि) सोचाइ ‘व्यक्तिवादी’ बन्दै गइरहेको उनीहरूमध्ये धेरैजसोको ठम्याइ छ । “युवाहरू आफ्नो व्यक्तिगत विकासका लागि अधिकांशतः प्रतिबद्ध नै हुन्छन्, किनकी उनीहरूको आजको प्रयासले भोलिको आफ्नै जीवन उज्यालो बनाउने बाटो खोल्छ । जो पनि आफ्नो भविष्य उज्यालो नै भएको देख्न चाहन्छ ।” आफ्नो भविष्यप्रति आशावादी तर आफ्नो समूहप्रति निराश, तर पनि त्यसलाई आशामा बदल्न सक्रियतापूर्वक प्रयासरत युवा प्रतिनिधिले दिएको उत्तर हो यो । त्यस्तै हो भने समूहमा चाँहि निराशा कहाँबाट आउँछ त ? उनीहरूकै भनाइलाई मान्ने हो भने उनीहरूले समूहका लागि गरेको कामले थोरै व्यक्तिगत फाइदा मात्र नभई धेरै समूहगत फाइदा दिन्छ । अर्थात्, उनीहरूले गरेको कामको प्रतिफल अरूसँग पनि बाँड्नुपर्छ । (‘सेयर’ गर्नुपर्छ ।) अनि, आजको समाज व्यक्तिगत रूपमा बाँच्न चाहन्छ । के यो साँच्चै हो त ? हामी दिनानुदिन स्वार्थी बन्दै छौँ ?
गहिरिएर हेर्दा, युवाक्लबहरूको यो अवस्था देशको समग्र विकासक्रमसँग तुलनायोग्य छ । जीवनका चार–पाँच दशक पार गरिसकेका सर्वसाधारण जनतालाई उनीहरूले हिजो र आजका बीचमा देखेको फरक सोध्ने हो भने अधिकांशको निष्कर्ष यही हुन्छ कि व्यक्तिगत जीवनस्तर सबैको विकास भएको छ, समाज अनि देशको हालत भने जहाँको त्यही । विकास भएको छैन भनौँ भने अधिकांशको व्यक्तिगत जीवन दिन–प्रतिदिन प्रगतिको बाटोतर्फ उन्मुख छ, विकास भएको छ भनौँ भने देश हिजो जहाँ थियो, आज पनि त्यहीँ छ ! त्यसैले होला, हामी नेपाली ‘गरिब देशका धनी जनता’ कहलिएका ? राजनैतिक क्षेत्रमा हेर्ने हो भने पनि अधिकांश राजनेता र पार्टीहरूमा राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ हाबी भएको सर्वसाधारण जनताको आरोप छ । अर्थात्, देश चलाउनेहरूले पनि प्रतिफल आफूसँग मात्र राख्न चाहे, जनता र समग्र देशसँग फाइदा सेयर गर्न चाहेनन् र सकेनन् । फलतः आज देशको अवस्था हेर्दा अपवादलाई छोडेर कोही पनि आशावादी हुन सक्दैन ।

हो, देखिएको दृश्य यही हो । त्यसो भए समाधान के त ? (समस्याको मुस्लो मात्र देखाइदिएर पाठकहरूलाई झन् निराश बनाउने यस लेखको उद्देश्य पक्कै पनि होइन । बरु, विद्यमान निराशा कसरी कम गर्ने भन्नेतर्फ सबैको ध्यान तान्न खोजिएको हो ।) यस समस्याको सूत्रबद्ध समाधान सायद् छैन, किनभने यो समस्या कुनै भौतिक बेमेल होइन । यो त आधारभूत रूपमा सोचाइ, धारणा र भावना, अनि त्यसले निर्देशित गर्ने बोली र व्यवहारसँग जोडिएको छ । “समस्या सृष्टिमा होइन, दृष्टिमा छ ।” त्यसैले, यसको एक मात्र समाधान आन्तरिक चेतनाबोध नै हो ।
आज सबैले (विशेष गरी युवाहरूले, किनकी उनीहरू आफूलाई ‘परिवर्तनका संवाहक’ भन्न रचाउँछन्) बुझ्नुपरेको छ कि सँगै मिलेर आर्जिएको प्रतिफल सबैलाई बाँडेर उपभोग गर्नु नै प्राकृतिक र तर्कसङ्गत हुन्छ । अर्कातर्फ, आफूलाई मात्र फाइदा पुग्ने काम मात्र गर्ने हो भने त ढुङ्गे युगको मानव जीवन र कम्प्युटर युगको मानव जीवनबीच के फरक रहन्छ र ? अठारौँ शताब्दीका विश्वप्रसिद्ध राजनैतिक विचारक तथा ‘फ्रेन्च÷फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिको बाइबल’ मानिने ‘द सोसियल कन्ट्राक्ट्’का लेखक रुसोले “मानिस प्राकृतिक अवस्थाबाट सामाजिक वा नागरिक अवस्थामा प्रवेश गर्दा सामाजिक वा सार्वजनिक चाहनाले व्यक्तिगत चाहनालाई विस्थापन गरेका छन्” भनेका छन् । के हामी सार्वजनिक काममा पनि व्यक्तिगत चाहनाको परिपूर्ति गर्न खोजेर पुनः प्राकृतिक अवस्था (हाम्रो भाषामा जङ्गली वा ढुङ्गे युग)मा फर्कन त खोजिरहेका छैनौँ ?
यसको अर्थ के पनि नलागोस् भने व्यक्तिगत इच्छा र चाहनाहरू महत्वहीन हुन्छन् । हो, आफ्ना लागि सबभन्दा महत्वपूर्ण त आफ्नो जीवन नै हुन्छ । आफू नबाँचीकन अरूलाई बँचाउन त कदापि पनि सकिदैन । तर पनि आफू सुखसँग बाँचेर आफ्नो बँचाइको खुसी अरूसँग साट्न त अवश्य सकिन्छ र साट्नुपर्छ पनि ।

गहिरिएरै हेर्ने हो आफूभित्रको समस्याको समाधान पनि आफूभित्रै पत्ता लगाउन सकिन्छ । आफैँभित्र उब्जिएको कालो बादलबीच आफ्नै आँखाले टल्किदो चाँदीको घेरा देख्न सक्छ । त्यसैले कुनै पनि समूह वा सङ्गठनमा आबद्ध पदाधिकारी वा सदस्यहरूले समूहको काम गर्दा आफ्नो समयको खर्चको नराम्रो पाटो मात्र नहेरी आफूसमेत संलग्न आम जनता वा लक्षित समूहको सार्वजनिक चाहना पूरा हुने प्रेरणादायी पक्षलाई पनि हेर्नु आवश्यक छ । जब कोही यस तथ्यलाई भित्रदेखि स्विकार्छ, ऊभित्र सम्बन्धित क्षेत्रमा सार्वजनिक इच्छा र हितको लागि काम गर्ने प्रेरणा र प्रतिबद्धता आफै जाग्छ । प्रतिबद्ध भइसकेपछि सङ्कल्पित कामलाई कसैले पनि रोक्न सक्दैन । अन्यथा, सार्वजनिक क्षेत्रमा कसैको दबाब वा करले सक्रिय बन्न कदापि सकिदैन, व्यक्तिगत रूपमा प्रतिबद्ध नभएसम्म ।
आशा गरोँ, अबदेखि मलगायत कसैले पनि चाँदीको घेरा देख्न नसकेकोमा पश्चाताप गर्दै पुनः यस्तो लेख लेख्नु नपरोस् । समयले कसैलाई पनि यस्तो मौका नदेओस् । आशावादका लागि सबैलाई शुभकामना !